Çekişmeli ve çekişmesiz yargı türleri, Medeni Usul Hukuku’nun temelini oluşturmaktadır. Bu hususta çekişmeli ve çekişmesiz yargının özellikleri ile ayrımını anlayabilmek için 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu esas alınır.
Çekişmeli Yargı
Çekişmeli yargı, gerçek veya tüzel kişi olmak üzere en az iki taraf arasındaki hukuki uyuşmazlığın dava yoluyla bağımsız bir mahkemede görülmesidir. Davayı açan taraf davacı; dava açılan taraf ise davalı olarak nitelendirilir. Her iki taraf da yargılama aşamasında kendi iddialarını ve delillerini mahkemeye sunar ve sunulan beyanlar doğrultusunda mahkeme bir kanaate varır. Hakim, objektif olarak sunulan delillere göre bir karar verir.
Çekişmeli yargıya giren dava konularına örnek olarak alacak, boşanma, maddi ve manevi tazminat davalarını verebiliriz.
Çekişmesiz Yargı
Çekişmesiz yargı, bir dava türü olmamakla birlikte ‘’çekişmesiz yargı işi’’ olarak nitelendirilmektedir. Çekişmesiz yargı işlerinde, taraflar arasında bir uyuşmazlık olmamakla birlikte bir hakkın kullanılması veyahut tespiti söz konusudur. Bir dava olmadığı için doğal olarak davacı ve davalı adı altında taraflar söz konusu olmayıp “maddi anlamda ilgililer’’ yer almaktadır. Bir dava türü olmamasının diğer bir neticesi de mahkemenin verdiği kararın, maddi anlamda kesin bir hüküm teşkil etmemesidir. Çekişmesiz yargıda aksine hüküm bulunmadığı hallerde asıl görevli mahkeme Sulh Hukuk Mahkemeleridir.
6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 382/1. maddesi uyarınca çekişmeli yargı işlerine giren hususlar konusunda üç adet ölçüt belirlenmiş olup bu ölçütlerden birisi mevcut olduğu takdirde, ilgili iş, çekişmesiz yargı işi olarak kabul edilecektir. Söz konusu ölçütler şu şekildedir:
- İlgililer arasında uyuşmazlık olmayan hâller.
- İlgililerin, ileri sürülebileceği herhangi bir hakkının bulunmadığı hâller.
- Hâkimin resen harekete geçtiği hâller.
6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 382/2. maddesinde ise çekişmesiz yargı işlerine giren hususlar katalog şeklinde belirtilmiş olup bu sayım sınırlayıcı değil, örnekleyicidir.
Çekişmeli Yargı ile Çekişmesiz Yargı Arasındaki Temel Farklar
- Çekişmeli yargı neticesinde verilen mahkeme kararı maddi anlamda kesin hüküm teşkil eder. Çekişmesiz yargı neticesinde verilen mahkeme kararı ise kesin hüküm teşkil etmemektedir.
- Çekişmesiz yargı işlerinde yetki, kamu düzeninden kaynaklanır. Çekişmeli yargıda ise yetki kamu düzenine ilişkin değildir.
- Çekişmeli yargıda taraflar davacı veya davalı sıfatına haizdir. Çekişmesiz yargıda ise taraf sıfatı yerine ilgili sıfatı mevcuttur.
- Çekişmeli yargıda kesinleşmiş mahkeme kararına karşı parasal sınırlar gözetilmek koşuluyla istinaf ve temyiz kanun yolları açıktır. Çekişmesiz yargı işlerinde ise Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 387. maddesi uyarınca sadece istinaf yolu açıktır. Kural olarak temyiz yolu kapalıdır.
