ABD’nin Yeni Gümrük Vergilendirme Tarifesinin Küresel Etkileri

AV. MELİS ŞAHİN

Son zamanlarda uluslararası olarak gündemde önemli bir yere sahip olan Amerika Birleşik Devletleri’nin yeni gümrük vergilendirme tarifesinin, 5 Nisan 2025 tarihinden itibaren yürürlüğe gireceği açıklanmıştır. Ancak 9 Nisan 2025 tarihinde yaşanan sıcak gelişme doğrultusunda, tarifenin Trump tarafından 90 günlüğüne askıya alınacağı bildirilmiştir.[1] Söz konusu yeni tarife kapsamında, yaklaşık 60 ülkeden ABD’ye ithal edilecek olan metalar için asgari olarak %10 oranında ek gümrük vergisi uygulanacaktır. Ticari kırmızı listede olan ülkeler için ise daha da yüksek oranlarda vergi oranları ön görülmektedir.

Trump, yeni vergilendirme tarifesi ile kanaatimizce dış ticarete ayrılan pazar payını azaltmayı amaçlamaktadır. Bu doğrultuda asıl olarak Amerikan şirketlerinin yatırımlarını iç piyasaya çekmeyi, istihdam gücünü arttırmayı, üretim gücünün dışa bağımlılığını minimuma indirmeyi hedeflemektedir denebilir. Çünkü evrensel olarak en çok bilinen Amerikan markaları olan Apple, Nike, Tesla gibi markaların ürünlerinin imalatı dış ülkelerde yapılmaktadır. ABD’nin bu denli dışa bağımlı ticaret koşullarına sahip olması, söz konusu bağımlılığı bir süreklilik haline getirmiştir. Bu ölçütler kapsamında incelendiğinde Trump’ın izlediği yeni politikaların ABD’nin iç ekonomik gücü bağlamında mantıklı bir adım olduğu söylenebilir.

2Ancak görülmektedir ki, söz konusu yeni tarife neticesinde, ABD piyasası yaklaşık son 5 yılın en büyük düşüşünü yaşamıştır. Wall Street’in de ciddi ölçüde negatif etkilenmiş bulunduğu görülmektedir.[2] ABD borsalarında ciddi bir düşüş yaşanmış; 9 Nisan 2025 tarihinde yapılan yeni açıklama ile 90 günlüğüne tarifenin durdurulması kararından itibaren ise ciddi bir yükselme olduğu gözlemlenmiştir.

Ekonomistlerin genel görüşü olarak, ülkelerin ekonomilerinin bu yeni gümrük vergisi oranları sebebiyle karmaşıklaşıp çok boyutlu dalgalanmalar yaşanabileceği öngörülmektedir. Bu görüş ile ülkemiz bazında etkilerine değinmek gerekirse, ABD ülkemize asgari gümrük vergilendirilmesi olan %10 oranında bırakmıştır. 3Önemle belirtmek gerekir ki, Trading Economics’in verilerine göre, Amerika Birleşik Devletler 2024 yılında Türkiye’den 17.41 milyon dolarlık ithalat yapmıştır. [3] Bu oranın, aşağıda açıklanacağı üzere Çin’e uygulanacak oldukça yüksek yeni tarife sebebiyle ileride ABD’nin Çin mallarına opsiyon olarak ilgili pazarın Çin yerine Türkiye için açılabileceği değerlendirilmektedir. Bu durumda ABD’nin Çin gibi büyük pazara sahip ülkeler ile arasında ticari soğukluk oluşmasından Türkiye’nin yararlanabileceği değerlendirilebilir. Gerek ABD ile dış ilişkilerimiz gerekse jeopolitik konumumuz sebebiyle yakın gelecekte ABD’ye ilişkin dış pazar payı oranımızda artış yaşanabileceğinden bahsetmek mümkündür.

Bu yazımızda ABD’nin özellikle yüksek oranda gümrük vergisi getirdiği ülkelerin aldığı hukuki önlem ve politikalar incelenecektir.

ÇİN HALK CUMHURİYETİ

Bilindiği üzere, Çin Halk Cumhuriyeti ile ABD arasındaki gerek ticari gerek siyasi ilişkiler, yüzyıllar öncesine kadar dayanmaktadır. İki ülkenin ticari ilişkilerinin başlangıcı, Amerikalı tacirlerin Çin’in kıyılarına seyahat etmesi ile doğmaya başlamıştır. [4]19. Yüzyıla gelindiğinde ise ABD ile Çin arasında yapılan afyon ticaretine ilişkin Çin’in olumsuz tepkilerinin başlaması sebebiyle iki ülke arasında ilk sorunlar meydana gelmeye başlamıştır. 20. Yüzyıla gelindiğinde, Çin’de ortaya çıkan iç karışıklıklar ve savaş sebebiyle ABD ve Çin arasındaki ilişkiler durma noktasına gelmiştir. Uzun zaman geçtikten sonra 1970 yılında “Ping Pong Diplomasisi” olarak anılan Amerika Birleşik Devletleri ve Çin arasındaki etkileşimler ile siyasi ilişkiler düzelmeye başlamıştır. Çin, iyi niyet göstergesi olarak Amerikan masa tenisi takımını Çin’e davet etmiştir.

Günümüze gelindiğinde, ABD’nin ekonomik olarak ne kadar güçlü olsa da ham madde ve pazar kaynaklarında dışa bağımlı bir ülke olduğu görülmektedir. Amerikan devlet raporlarına göre 2024 sonunda çoğu ülke açısından pazar açığı verilmiştir. Bu demektir ki, Birleşik Devletler çoğu ülkeden ithalat yaptığı kadar ihracat faaliyetlerinde bulunamamaktadır. Çin’in ise tam tersi olarak dış pazardan bağımsız şekilde büyük bir yükselişe geçmesi ve kendi iç pazarını sağlamlaştırması ABD ile Çin arasındaki rekabetin artmasına sebep olmuştur.

Trump’ın duyurduğu yeni gümrük vergilendirme oranlarına göre, 4 Mart 2025 tarihinden itibaren Çin’e %34 oranında vergilendirme yapacağı öngörülmüştür. Bu oran karşısında geri adım atmayan Çin, ABD’nin tek taraflı uyguladığı bu oranların Dünya Ticaret Örgütü’nün kurallarını ihlal ettiğini söyleyerek aynı şekilde ABD’ye çeşitli ürünlerde yeni gümrük vergileri ve yaptırımlar uygulamıştır. Çin hükümetinin bu açıklaması ile Birleşik Devletler ve Çin Halk Cumhuriyeti arasında tabiri caizse ‘’karşılıklı misilleme’’ başlamıştır. İki ülke birbirlerine 4 Nisan tarihinden günümüze kadar gelen süreçte, neredeyse birbirlerine her gün farklı tarifeler ve yaptırımlar uygulayacakları açıklamalarında bulunmuşlardır.

Bu süreçte Beyaz Saray Çin’e 10 Nisan 2025 tarihinden itibaren ABD’ye uygulayacağı %84 vergi oranını kaldırması için süre sunmuş; Çin’in geri adım atmaması üzerine 10 Nisan 2025 itibariyle Çin’e uygulanacak gümrük vergisinin %104‘e çıkarılacağı bildirilmiştir. Çin, mücadele edebilecek yeterli güce sahip olduğunu belirterek iç ekonomisi bakımından iyimserliğini korumaya devam etmektedir. 10 Nisan 2025 tarihli Trump’ın yeni açıklaması doğrultusunda, ABD’nin uygulayacağı yeni tarifenin %145’e yükseltildiği bildirilmiştir. İki taraf arasındaki gerginlik gün geçtikçe artmaktadır fakat Trump tarafından bir geri adım atılması yönünde açıklamalar yapılmaya başlanılmıştır.

VİETNAM

Vietnam ile ABD arasındaki diplomatik ilişkiler, 19. Yüzyıla kadar dayanmaktadır. Ancak 1990’lı yıllara kadar Fransız işgali, Vietnam Savaşı, ticaret ambargosu gibi hususlardan kaynaklı iki ülkenin arasındaki ilişkiler durağan halde kalmıştır. 1990’lı yıllarda Bill Clinton’ın Vietnam ile resmi ilişkilerini toparlamaya ilişkin süreci başlatmasıyla bu hususa müteakiben 1994 yılında 30 yıldır ABD’nin Vietnam’a uyguladığı ticaret ambargosu kaldırılmıştır. Böylelikle iki ülke arasındaki ticari ilişkiler yeniden canlılık kazanmışken silah ambargosu devam etmiştir. 1995 yılına gelindiğinde iki ülkede de konsolosluklar ve büyükelçilikler kurulmuştur.

Günümüzde ikili ilişkilerin hala gelişmekte olduğu bir süreç gözlemlenmektedir. Vietnam’ın güncel olarak en çok göç verdiği ülke ABD olup, ABD’nin kamusal yapısını destekleyen tek komünist ülkenin Vietnam olduğu bilgisi de şaşırtıcı niteliktedir. 21. yüzyıla gelindiğinde iki ülkenin arasında olumlu anlamda bu denli gelişmeler yaşanmasına karşın, aşağıda değinileceği üzere, ABD Vietnam’a asgari gümrük vergilendirme tarifesi olan %10’dan çok daha yüksek bir oranda gümrük vergisi uygulayacağını bildirmiştir.

21. Yüzyılda ABD ile Vietnam arasındaki diplomatik ilişkiler olumlu anlamda gelişme göstermesine karşın, çok büyük bir pazar açığı söz konusu olmaktadır. Amerika, Vietnam’dan 2024 yılında toplamda 136,6 milyar dolar değerinde mal ithal etmişken, Vietnam’a sadece 13,1 milyar dolar değerinde ürün ihraç etmiştir. [5] Vietnam’dan en çok elektrik ürünleri ve makineler ithal edilirken, ayakkabı ve kıyafet ithalatları da pazarda büyük bir yer kaplamıştır.^[6] Donald Trump bu durumda ABD’nin dışa bağımlılığını minimuma indirmek maksadıyla Vietnam’a %46 oranında yeni gümrük vergisi uygulayacağını bildirmiştir. Söz konusu tarifenin uygulanma süresi 90 günlüğüne askıya alınmıştır.

AVRUPA BİRLİĞİ

Avrupa Birliği ile ABD arasındaki resmi ilişki, 1953 yılında başlamıştır. İki tarafın askeri ve ticari ilişkileri iyi gitmekte iken, 2025 yılında Trump’ın yeniden başkanlığa gelmesi ile dış politikada gösterdiği sert tavırlar neticesinde iki taraf arasındaki ilişkiler gerilemeye başlamıştır. Bu gerileme şu anda karşımıza Avrupa’ya uygulanan yüksek gümrük tarifelendirmesi olarak çıkmıştır. Trump, Avrupa ülkelerinin ABD’yi soyduğunu söyleyerek Avrupa ülkeleri bakımından %20 gümrük vergisi getirmiş, bu sebeple de Avrupa ülkeleri alarma geçmiş ve ABD’den tekrar görüşüleceğine ilişkin geri bildirim yapılmıştır.

TRUMP’IN YENİ VERGİ TARİFESİ

[7]Aşağıdaki tabloda ülkelere göre verilmiş tarife oranları, Trump’ın 09/04/2025 tarihindeki açıklamasıyla 90 gün durdurulmuş olup, 90 gün sonunda yürürlüğe gireceği bildirilmiştir.

Birleşik Arap Emirlikleri	%10
Mısır	%10
Çin Halk Cumhuriyeti	%145
Avrupa Birliği Ülkeleri	%20
Vietnam	%46
Hindistan	%26
Tayland Krallığı	%36
İsviçre	%31
Birleşik Krallık	%10
Bangladeş	%37
Türkiye Cumhuriyeti	%10
Singapur	%10